Find the hidden rule and complete the matrix — a measure of fluid intelligence.
Οι ασκήσεις όπου πρέπει να συμπληρώσετε ένα πλέγμα σχημάτων μοιάζουν με σπαζοκεφαλιές, όμως πίσω τους στέκεται σοβαρή επιστημονική παράδοση. Το 1936 ο Βρετανός ψυχολόγος Τζον Ρέιβεν ανέπτυξε τις προοδευτικές μήτρες — ένα τεστ φτιαγμένο έτσι ώστε να μην εξαρτάται ούτε από τη γλώσσα ούτε από τη σχολική γνώση. Στον συμμετέχοντα δείχνεται πλέγμα με ένα στοιχείο να λείπει και πρέπει να καταλάβει τον κανόνα με τον οποίο είναι χτισμένο.
Ακριβώς λόγω της ανεξαρτησίας από τη γλώσσα τέτοιες μήτρες έγιναν εργαλείο αναφοράς για συγκρίσεις ανάμεσα σε πολιτισμούς. Το τεστ του Ρέιβεν λειτουργεί το ίδιο και στην Αθήνα και στο Ναϊρόμπι και στο Τόκιο, κάτι που δεν ισχύει για ασκήσεις με λέξεις.
Οι ψυχολόγοι ήδη από την εποχή του Τσαρλς Σπίρμαν παρατηρούν ότι οι επιδόσεις σε διαφορετικές νοητικές ασκήσεις συσχετίζονται μεταξύ τους: όποιος τα πηγαίνει καλά στη μία συνήθως τα πηγαίνει αξιοπρεπώς και στις υπόλοιπες. Την κοινή συνιστώσα ονόμασαν παράγοντα g. Οι ασκήσεις μητρών τον φορτίζουν ισχυρότερα από σχεδόν όλες τις άλλες, γι' αυτό συχνά τις αποκαλούν το καθαρότερο μέτρο ρευστής νοημοσύνης.
Το μοτίβο μπορεί να χτίζεται πάνω σε σταδιακή μεταβολή του αριθμού των στοιχείων, σε περιστροφή του σχήματος κατά ίση γωνία, σε εναλλαγή χρωμάτων, σε πρόσθεση ή αφαίρεση μερών ανάμεσα σε γειτονικά κελιά. Οι πιο σύνθετες ασκήσεις συνδυάζουν δύο ή τρεις κανόνες ταυτόχρονα, και ακριβώς η συγκράτηση πολλών κανόνων στο μυαλό ξεχωρίζει τα εύκολα επίπεδα από τα δύσκολα.
Έρευνες με καταγραφή των κινήσεων των ματιών έδειξαν κάτι ενδιαφέρον: οι δυνατοί συμμετέχοντες μελετούν πρώτα προσεκτικά την ίδια τη μήτρα και μόνο ύστερα κοιτούν τις προτεινόμενες απαντήσεις. Οι ασθενέστεροι κάνουν το αντίθετο — ξεφυλλίζουν τις επιλογές δοκιμάζοντας την καθεμία. Η πρώτη προσέγγιση είναι ταχύτερη και πιο αξιόπιστη, και μπορεί κάλλιστα να υιοθετηθεί συνειδητά.
Αν και οι μήτρες δεν απαιτούν γλώσσα, δεν είναι εντελώς απαλλαγμένες από πολιτισμό: η εξοικείωση με αφηρημένες γεωμετρικές παραστάσεις είναι από μόνη της επίκτητη δεξιότητα. Άνθρωποι που σπάνια συνάντησαν τέτοια σχήματα πετυχαίνουν χαμηλότερες επιδόσεις όχι εξαιτίας ασθενέστερης νοημοσύνης αλλά εξαιτίας της ασυνήθιστης μορφής.